Büyük güç üçlüsünün Schenzen buluşması

Prof. Dr. Vişne Korkmaz
Tüm Yazıları
Üç büyük güç APEC'in Shenzhen Zirvesi marjında bir araya geliyorlar.

Uluslararası sistemin başat güçlerinin bir araya gelip, ikili-üçlü temasları uluslararası toplumun gözü önünde ve sıcak bir fotoğraf verme dikkati ile yapmaları çok kolay rastlanır olmadığından tabi ki herkesin gözü Shenzhen’de. Bu toplantının arka planında bizim yeni Soğuk Savaş olarak adlandırdığımız bir konjonktür var. Söz konusu konjonktürün en önemli teması sahne önünde olmasa da sahne gerisinde büyük güçler arası mücadelenin geri dönmüş olması. Bu mücadelede Çin ve Rusya’nın arasındaki ilişkinin taraflarca sınırı olmayan stratejik ortaklık diye nitelendirildiği, Moskova ve Beijing’in ABD’nin tek taraflılığa eğilimini eleştirdikleri biliniyor. Washington ise tek taraflı güç kullanım pratiği (bir anlamda ABD’nin egemenlikçi stratejik otonomisi) ile büyük güç politikası pratiğini (büyük güçler arası çatışma kadar uyum ve diplomasiyi de mümkün görür) yan yana götürebileceğini savunuyor. Ayrıca ABD, büyük güç mücadelesinde Washington ve Beijing’i birbiri ile neredeyse eşit, Rusya’yı daha dezavantajlı büyük güçler olarak görüyor. 

Büyük güç mücadelesinin yeni konjonktürü

Üç büyük güç arasındaki yeni mücadelenin esası uluslararası sistemde kural koyma /kural bozma /gündem oluşturma yetkisini talep etmek ya da küresel/bölgesel bağlantısallıkları kontrol etmek gibi eski mücadele unsurlarına dayandığı gibi, kritik teknoloji alanında öne geçme yarışını da içeriyor. Teknoloji mücadelesi bir koluyla küresel ekonomi, alt yapı-arz zinciri güvenliği, ulusal ekonomilerin ne kadar korumacı olacağı gibi meselelerle ilgili, diğer yanda kritik teknolojilerinin pek çoğunun çift (sivil ve askeri) amaçlı kullanıma müsaade etmesi nedeniyle silahlanma yarışı, savunma sanayi ve yeni/hibrit savaş araçları ile yakından ilgili. Savaş demişken, üç büyük gücün ikisinin ilgili bölgelerde yeni bir güçler dengesi ve bölgesel düzen oluşturmak için uzun sürecek savaşlara duhul olduğu da unutulmamalı. Rusya, Ukrayna savaşı üzerinden Karadeniz ve Avrupa’da güvenlik mimarisini şekillendirmeye çalışıyor ve ABD’nin Ukrayna’ya desteğinin belli sınırlarda kalmasını sağlamaya ihtiyacı var. Öte yandan ABD uç veren Ortadoğu’daki yeni düzeni İran savaşı neticesinde netleştirmek istiyor fakat Tahran’ın direncini kırabilmiş değil. Bu çerçevede Washington, Rusya ve Çin’in İran’a verdikleri üstü örtülü desteği belli sınırlarda tutmak konusunda Moskova ve Beijing’i ikna etmek istiyor. 

Hem Rusya’nın hem de ABD’nin içine düştüğü ekonomik sıkıntıların ve küresel enflasyonist baskının kendi ekonomisini nasıl etkileyeceğini hesaplarken Çin bir yandan da büyük rakipleri karşısındaki göreceli ekonomik gücünün kısa süreli sağladığı avantajı somut kazançlara dönüştürmek derdinde. Çin’in kazanç sağacağı iki hat var: ilki sürekli ertelenen ABD-Çin ticaret savaşındaki müzakereler. Beijing, ABD’nin yeni bir ticaret savaşını başlatacak rahatlıkta olmadığını bildiğinden 2027 Ocak’a ertelenen savaşı mümkünse daha da erteletmek ve kendi ekonomik büyümesi ile zenginleşmesini daha da ateşlemek derdinde. Büyüme ve zenginleşme Çin için ABD ve Rusya’nın gerisinde olduğu nükleer silahlanmada ötekileri yakalamak için bir fırsat. Ayrıca Yapay Zeka’nın savunma teknolojisi ile iç içe geçmesinden uzayın silahlanmasına, konvansiyonel donanma yeteneklerinin ve istihbaratın güçlendirilmesine yatırım yapılacak çok alan var.  Bu yatırımlar yapılırken Beijing, Moskova ve Washington’un nasırına basmaktan v kendisine karşı oluşabilecek bir karşı dengelemeyi tetiklemekten kaçınmak istiyor.

Yeni bir Yalta ya da Münich’de değiliz (ama şimdilik)

Üçlü buluşmanın bu geniş arka planı aslında ABD, Çin ve Rusya’nın ortak verdiği resmin ne kadar önemli olduğunu da gösteriyor. Resim önemli ama arka plana baktığımızda bir yeni Yalta, Potsdam veya Münich noktasında olmadığımızı da görüyoruz. Bu üç anlaşma büyük güçler dışındaki aktörlerin görüşlerinin önemsizleştiği, küresel sistemi rayına oturturken büyük güçlerin al-ver üzerine kurulu uyumunun en mühim şey haline geldiği konjonktürü anlatmak için kullanılır. Bugün temel korku büyük güçler arasında böyle bir uyum sağlama zenine yaklaştığımız dolayısıyla büyük üçlü dışında herkesin sesinin kesileceği bir geleceğe doğru gittiğimiz. Açıkçası muhtemelen ABD, Rusya ve Çin, aksini zaman zaman iddia etseler de kendi çıkarları noktasında aralarında bir uyum yakalarlarsa başkalarını önemsemeyeceklerdir. Fakat bugün diyalog kurup beklenti içerisine girdikleri arka plan gündemlerinin dünyayı etki alanlarına bölmek ya da sürdürdükleri savaşlarda ödüllendirilmek kadar dar olmadığını görüyoruz. Bu açıdan Yalta ya da Münich değil ama bir gün Yalta ya da Münich’e cevaz verecek bir diyalog sürecini gözler önüne serdiklerini görüyoruz. Verdikleri resimle dünya kamuoyuna şöyle diyorlar: “biz aramızda müzakere ediyoruz, diyalog kuruyoruz ve bunun için gerekli diplomatik platformlara sahibiz. Ayrıca böyle bir diyaloğun temeli olan büyük güç tanımasını ve saygısını birbirimize gösteriyoruz”. Bu mesaj şöyle de okunabilir, henüz “etki alanlarından ve kırmızı çizgilerden konuşacak kadar önemli meselelerde anlaşmadık, yeni ortaya çıkan büyük güç mücadelesinin kurallarını belirlemedik ama bir gün anlaşabiliriz.” Kulağa çok rahatlatıcı gelmediğinin farkındayım. Buna rağmen verilen tablonun rahatlatıcı bir yanı var, çünkü temelde üç büyük gücün şimdilik barış içerisinde bir arada yaşama kararlılığında olduğunu -yani yeni Soğuk Savaşın işbirliklerine açık oldukça soğuk bir mücadele olarak kalacağını gösteriyor. Pek çok bölge sıcak çatışma ve sıcak çatışma riski altında dövülürken, yukarılarda böyle bir gerginlik kontrol noktasının olması küresel istikrar açısından iyi bir şey.

Üçlü barış içerisinde bir arada var olma mesajı verirken, ikili zeminde liderler ne konuştu?

Üçlü bir araya geldiğinde barış içerisinde bir arada var olma arzusunu ve büyük güç diyaloğunu vurgularken ikili zeminde zaten taraflar arası ikili diplomasinin sıcak konularında ilerleme kaydetmeye, en azından var olan ilerlemeden geriye adım atmamaya çalışacak. Bu bağlamda Trump-Putin görüşmesinin ana gündeminin Ukrayna Savaşı olduğunu Kremlin açıkladı. ABD arabuluculuğu ile yürütülen diplomasi trafiğinde savaş sahasında bir değişiklik olmasa da ilginç ve yeni bir bağlamın açılmaya çalışıldığını anlıyoruz. Bu yeni bağlamda temel eksen Ukrayna’nın geleceği ile sınırlı olmayacak. Rusya’nın da çok arzu ettiği Avrupa-Transatlantik güvenlik mimarisinin yeniden şekillenmesi ile ilgili bir müzakere zemini açılabilir. O zaman yeni bir Yalta ya da Münih’e doğru ilerliyor muyuz diye sormak için daha somut nedenlerimiz olacak gibi geliyor bana. ABD ise bir yandan Avrupa’ya savunmanızı kendiniz sağlayın bahanesi ile silahlanın diyor, diğer yandan Savaş Sonrası Ukrayna için toprak karşılığında güvenlik formülünü masaya getiriyor. Henüz olgunlaşmış bir şey yok fakat parça parça kısmi anlaşma ya da geçici ateşkesin olmayacağı, müzakerelerin gelecek Avrupa-Rusya, ABD-Rusya ilişkilerini de belirleyecek temelde olacağı anlaşılıyor. Konuşacak o kadar çok şey var ki bu yolda, muhtemelen Schenzen’de de biraz konuşulmuştur. 

Trump-Şi görüşmesinde ticaret savaşının geleceği, yapay zeka konusunda kuralları kimin yazacağı gibi meselelerin yanında tüm yabancı basın ABD’nin Çin’in de dahil olduğu yeni bir stratejik nükleer silahların kontrolü anlaşması peşinde olduğunu yazmış. Böyle bir anlaşma gerçekleşse ABD için büyük başarı olur elbette, Çin tam atılım yapamadan Çin’in önüne sınırlama koymuş olur çünkü. Tam da bu nedenle Beijing’in konuya çok sıcak bakmayacağını düşünüyorum, tıpkı ABD’nin düzen kurucu olduğu bir Ortadoğu’da risk alan aktör olarak var olmaya çok sıcak bakmadığı gibi. ABD-Çin rekabetinin Asya-Pasifik ayağına ABD-Çin yakınlaşması çelme takmıyor bu arada. Trump yönetimi Pasifik’in önemli bir bölge olduğunu kabul etmekle beraber burada güya hegemonik bir talepte bulunmuyor. İlk ada zincirinin güvenliğini (Güney Kore, Japonya, Tayvan) önemsiyor elbette ama bu müttefiklerin kendi savunmalarını kendilerinin sağlamasını da istiyor. ABD nükleer caydırıcılık sağlayan ve bazı teknolojileri paylaşan, konvansiyonel savaş riskini de çok almayan bir aktör olarak takılmaya devam edecek.

Putin ve Şi ise Rusya’nın sistemden izole olmaması için Çin-Rusya iş birliğini vurgulamaya devam edeceklerdir. Bu iş birliği Çin’in Doğu Avrasya’ya ve Kuzey Asya’ya erişimini kolaylaştırıyor. Ayrıca Rusya ve Çin’in birlikte geliştirdikleri biraz büyük güçlere özel konum vermeye meyilli çok kutupluluk söylemi iki aktörün diyaloğundan sürekli beslenir. Tam da tabloya ABD’nin girdiği günlerde Beijing ve Moskova arasındaki ilişkinin özel doğasını vurgulamak her iki başkentin de işine gelir.

İkili zeminde daha somut, üçlü zeminde daha soyut, büyük güçlerin barış ve diyalog kurarak yan yana var olma pratiği bir yandan büyük savaş olasılığının şimdilik uzağında olduğumuzu müjdeliyor ama büyük güçlerin iş birliği ötesinde anlaşmasının da büyük güç olmayan herkes için farklı zorluklar yaratacağını hatırlatıyor.