ABD-Çin-Rusya zirvesi ve düşünce hürriyeti

Avni Özgürel 20 Kas 2026

Avni Özgürel
Tüm Yazıları
ABD, Çin ve Rusya arasında gerçekleşen üçlü zirve, küresel güç dengelerini yeniden gündeme taşırken asıl odaklanmamız gereken kavram, demokrasinin temel taşı olan düşünce hürriyetidir.

Bugün Çin’i demokrasi ve ifade özgürlüğü standartları üzerinden eleştiriyoruz. Ancak bu değerlendirmeleri yaparken kendi demokrasi pratiğimizi de aynı samimiyetle gözden geçirmemiz gerekiyor.

Siyasi tarihimize baktığımızda, 1950’deki iktidar değişiminin temelini atan Dörtlü Takrir’in önemli bir demokrasi manifestosu olduğunu görürüz. İlerleyen yıllarda Adnan Menderes zamanla daha merkeziyetçi bir yönetim anlayışına yönelmiş olsa da o dönemin parti içi işleyişi oldukça canlıydı. Meclis gruplarında bakanlar tek tek kürsüye çıkar, eleştiriler karşısında hesap verirdi. Hatta Menderes’in bir sınıf arkadaşını İstanbul listesine ekletmek istemesi üzerine, dönemin İstanbul İl Başkanı ön seçim ilkesini savunarak bu talebe itiraz edebilmişti. İsmet Paşa’nın halkın nabzını bizzat tutması, Süleyman Demirel’in köy muhtarlarını dahi ismen tanıması, siyasetin toplumla kurduğu güçlü bağın değerli örnekleriydi.

Günümüzde ise parti kongrelerinin çok kısa sürede ve yüksek oy oranlarıyla, daha tek sesli bir yapıda tamamlandığını görüyoruz. Batı demokrasilerinde; ABD’de denetim ve azil süreçleri işliyor, Fransa’da hesap verebilirlik mekanizmaları çalışıyor, İngiltere’de beklentileri karşılamayan başbakanlar hızla değiştirilebiliyor. Bu tür kurumsal denetim mekanizmalarının yeterince güçlendirilmemesi, toplumun en temel beklentisi olan adalet duygusunu da doğrudan etkiliyor.

Elbette uluslararası ilişkilerde devletlerin kendi güvenlik ve strateji hesapları her zaman belirleyicidir. Menderes’in 1957 sonrası Moskova’dan kredi arayışına ABD’nin gösterdiği tepki ya da Dünya Bankası’nın Orta Doğu dengeleri nedeniyle GAP projesine kredi vermemesi bunun tarihsel örnekleridir. Rahmetli Turgut Özal, Türkiye’nin kendi bütçesiyle inşa ettiği Atatürk Barajı için bana, "Siz gazeteciler bunlara yalnızca su ve sulama olarak bakıyorsunuz; oysa bunlar aynı zamanda stratejik birer güvenlik meselesidir" demişti.

Devletlerin bu tür stratejik hesapları değişmese de toplumların geleceğini belirleyen asıl unsur zihniyettir. Tarihsel olarak oldukça katı tutumlar sergileyen Ermenistan’ın Başbakanı dahi, bu coğrafyada Türkiye ile iş birliği yapmadan ilerlemenin mümkün olmadığını artık dile getiriyor. Zihniyet dönüşümü elbette zaman alır; ancak hem küresel dengelerde güçlü kalabilmenin hem de iç huzuru pekiştirmenin yolu, köklü bir demokrasi ve düşünce hürriyetini yaşatmaktan geçmektedir.