Shakhsanam KURBANOVA
Kaliforniya Üniversitesi Los Angeles (UCLA) Sağlık Bilimleri ekibinin yürüttüğü araştırma, hamile farelere anneyi ciddi şekilde hasta etmeyecek düzeyde hafif bir iltihaplanma tetikleyicisi verilmesiyle başladı. Daha önceki çalışmalar, hamilelik sırasında geçirilen bu tür hafif iltihaplanmaların yavrularda kalıcı beyin ve davranış farklılıklarına yol açabildiğini ortaya koymuştu.
Bu çalışmada da benzer bir tablo ortaya çıktı: iltihaplanmaya maruz kalan annelerin yetişkin yavrularında tekrarlayan davranışlar, sese ve dokunuşa aşırı duyarlılık, nöbet riskinde artış, beyin bölgeleri arasında düzensiz iletişim ve hafif beyin büyümesi gözlendi. Bu bulguların tamamı, otizm spektrumunda sıkça görülen özelliklerle örtüşüyor.
RAPAMİSİN: İKİ SAATTE ÖLÇÜLEBİLİR DEĞİŞİM
Araştırmacılar, yetişkin farelere bağışıklık sistemini baskılayan ve hücre büyümesini düzenleyen mTOR yolağını etkileyen rapamisin adlı ilacın tek bir dozunu uyguladı. Sonuçlar araştırma ekibini bile şaşırttı: aşırı aktif sinir hücreleri yaklaşık iki saat içinde sakinleşti, beyin bölgeleri arasındaki iletişim daha düzenli hale geldi, nöbet riski azaldı ve tekrarlayan davranışlarla duyusal aşırı tepkisellik belirgin şekilde geriledi.
Bilim insanları, bu denli hızlı bir iyileşmenin, ilacın beyindeki yapısal hasarı onarmasıyla açıklanamayacağını vurguluyor. İki saatlik bir sürede fiziksel doku onarımı gerçekleşmesi mümkün değil; bu da değişimin, beynin işlevsel devrelerinde ani bir yeniden düzenlenmeden kaynaklandığına işaret ediyor. Çalışmanın kıdemli yazarlarından Harley Kornblum, bulguların rapamisini bir tedavi olarak değil, duyusal devre nöromodülasyonu gibi yeni tedavi hedeflerine işaret eden bir pusula olarak görülmesi gerektiğini belirtiyor.
NEDEN HERKESE RAPAMİSİN VERİLMİYOR?
Araştırmacılar bu bulguyu insanlar için doğrudan bir tedavi önerisi olarak sunmuyor. Rapamisinin etkisi geçici; farelerde birkaç hafta içinde ilaca karşı tolerans gelişiyor ve tekrarlanan dozların toksik etki riski taşıdığı biliniyor. Bu nedenle ilacın kendisi değil, açığa çıkardığı mekanizma bilim dünyasının asıl ilgisini çekiyor: yetişkin beyninin, doğum öncesi oluşan yapısal farklılıklara rağmen önemli ölçüde işlevsel esneklik koruyabildiği fikri.
Uzmanlar, bulgunun otizmde tedavi arayışını yapısal onarımdan çok, sinirsel uyarılma-baskılanma dengesini hedefleyen yeni yaklaşımlara kaydırabileceğini belirtiyor. Şu aşamada insanlarda klinik deneme planlanmıyor; çalışma tamamen fare modelleriyle sınırlı.
