Shakhsanam KURBANOVA
Ukrayna'nın Ağustos 2025'ten bu yana Rus petrol rafinerilerine düzenlediği dron saldırıları, Rusya'da başlayan bir yakıt krizini şimdi sınır ötesine, Orta Asya'ya taşıyor. Eurasianet'in aktardığına göre Kırgızistan ve Tacikistan, on yıllardır yakıt ihtiyaçlarının yaklaşık yüzde 90'ını karşıladıkları Rusya'yı artık güvenilir bir tedarikçi olarak göremiyor; bu da iki ülkeyi Çin, Kazakistan, Özbekistan, Belarus, Türkiye ve hatta İran'la acil tedarik anlaşmaları yapmaya, kendi rafineri kapasitelerini hızlandırmaya zorluyor.
RUSYA'DAKİ KRİZ NASIL BÜYÜDÜ
Wikipedia'nın derlediği verilere göre, Ağustos 2025'te başlayan ve Rus-Ukrayna savaşı boyunca yoğunlaşan dron saldırıları, Rusya'nın rafineri kapasitesinde geniş çaplı hasara yol açtı. Kriz 2026 ortasında tırmandı: Haziran ayında Rus kontrolündeki Kırım olağanüstü hal ilan ederek yakıt satışını yasakladı; Temmuz itibarıyla Rusya'nın çoğu bölgesinde yakıt kısıtlamaları uygulanıyor ve bu durum ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 35'ini, yani 50 milyon kişiyi doğrudan etkiliyor. Al Jazeera'ya göre, Temmuz başında Ukrayna dronları, yıllık yaklaşık 22 milyon ton ham petrol işleme kapasitesiyle Rusya'nın en büyük tesislerinden biri olan Omsk rafinerisini devre dışı bıraktı. Moskova, Haziran 2026'da yürürlüğe soktuğu ihracat yasağıyla kendi iç talebini önceliklendirince, tarihsel olarak Rus yakıtına bağımlı komşularında kıtlık başladı.
FİYATLAR VE BAĞIMLILIĞIN BOYUTU
Euromaidan Press'in aktardığına göre Kazak ekonomist Aidar Alibayev, 20 Ağustos'ta yaptığı değerlendirmede benzin fiyatlarının Tacikistan'da yüzde 12-13, Kırgızistan'da yüzde 10, Özbekistan'da ise yüzde 11-11,5 oranında yükseldiğini belirtti. OilPrice.com'un haberine göre Temmuz sonunda Rusya, Kırgızistan'ın yıl sonuna kadarki talebinin ancak yarısını, yani ayda yaklaşık 100 bin ton petrol ürününü tedarik etmeyi kabul etti. Carnegie Endowment'ın analizine göre bağımlılığın boyutu çarpıcı: Kırgızistan'da tüketilen benzinin yüzde 90'ından fazlası Rusya kaynaklı; ülkenin mevcut mini rafinerileri ise hammadde yetersizliği nedeniyle yeterli üretim yapamıyor. OilPrice.com, Kırgızistan'ın yılda yaklaşık 2 milyon ton yakıt tükettiğini ve bunun yüzde 95'inin Rusya'dan geldiğini aktarıyor.
BİŞKEK'İN ACİL ÇÖZÜM ARAYIŞI
Kırgızistan Birinci Başbakan Yardımcısı Daniyar Amangeldiev, RFE/RL'nin Kırgız servisine (Radio Azattyk) Pekin ve Minsk ile havacılık yakıtı ve dizel sevkiyatı için ön anlaşmalara varıldığını söyledi; ancak OilPrice.com'un aktardığına göre bu sevkiyatlar gerçekleşse bile ülkenin yıllık dizel tüketiminin yalnızca yaklaşık yüzde 3'ünü karşılayabilecek. Eurasianet'e göre Bişkek, açığı kapatmak için Özbekistan ve Kazakistan ile küçük çaplı tedarik anlaşmaları imzaladı, Belarus ve Çin'den ek sevkiyatlar sağladı; Kırgız yetkilileri ayrıca Türkiye ve Avrupa Birliği'nden de ek yakıt arayışında. Bununla birlikte hükümet, yılda yaklaşık 450 bin ton petrol ürünü üretme kapasitesine sahip bir rafineri projesini hızlandırıyor — bu miktar, ülkenin yıllık yakıt talebinin yaklaşık dörtte birini karşılamaya yetecek düzeyde. Eurasianet'in aktardığına göre tesisin 2026 yılı sonu gibi erken bir tarihte faaliyete geçmesi bekleniyor.
TACİKİSTAN VE BÖLGENİN YAPISAL ZAAFI
Carnegie Endowment'ın analizine göre Tacikistan, teslimat güzergâhlarının zorluğu ve Rus yakıtına yüksek bağımlılığı nedeniyle krizden en çok etkilenen ülke konumunda; Alibayev'e göre ülke aynı zamanda Çin'in yanı sıra İran'a da yöneldi. Ülkenin Çin ortaklığıyla inşa edilen ve yıllık 1,2 milyon ton kapasiteli Dangara Rafinerisi 2024'te deneme üretimine başlamış olsa da, hammadde kıtlığı nedeniyle tam kapasiteyle çalışamıyor. Uzmanlar, krizin bölgenin yıllardır süren enerji çeşitlendirme eksikliğini gözler önüne serdiğini vurguluyor; RFE/RL'ye konuşan analist Luca Anceschi, mevcut tablonun sürmesi halinde bunun bölge rejimleri için «bir dönüm noktası» haline gelebileceğini söylüyor. Sonbahar hasadı ve kış aylarına girilirken, kesintisiz dizel arzının tarım ve ısınma açısından kritik önem taşıması, krizin önümüzdeki aylarda siyasi bir baskı unsuruna dönüşme riskini artırıyor.
