ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Washington'ın İran'a yönelik ekonomik yaptırımlarda yeni bir aşamaya geçildiğini açıkladı. Bu kez yalnızca yaptırım altındaki İran kurumları değil, Tahran'ın para ve mal akışını sürdürmek için kullandığı uluslararası ağlar da hedefte.
Bessent, 24 Ağustos'taki açıklamasında ABD'nin "beş ekonomik can damarı" olarak nitelendirdiği dijital varlıklar, teknoloji, altın, havacılık ve deniz taşımacılığı alanlarını hedef alacağını söyledi. İran'ın yasa dışı yollarla para transfer etmesine yardımcı olan yabancı kuruluşları da uyardı:
"İran için kara para aklamayı kolaylaştıran her kuruluş, ABD dolarına dayalı finans sisteminden çıkarılacak. Geri sayım şimdi başlıyor."
Bu yaklaşım, zaten ağır yaptırımlar altındaki İran ekonomisine yalnızca yeni kısıtlamalar getirmek yerine ikincil yaptırımları sıkılaştırma çabasını yansıtıyor. Böylece İran dışındaki şirketler, finansal aracılar ve ticaret ortakları üzerinde de baskı kurulması hedefleniyor.
ABD, yaklaşık 60 kişi, kuruluş ve gemiye yönelik önlem açıkladı. Ancak büyük Çin bankalarını hedef almaktan kaçındı. Bu da Washington'ın İran'ın geriye kalan en büyük ticaret ortağı Çin'e karşı yaptırımları ne ölçüde uygulamaya hazır olduğunun sınırlarını ortaya koyuyor.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Washington'ın İran'a yönelik ekonomik baskısını genişleterek yaptırımları ülkenin uluslararası para ve ticaret ağlarına taşıyor.
İran'ın yaptırımları aşma yolları kapatılıyor
İran yıllardır para transfer etmek için resmi bankacılık sisteminin dışındaki ağlara dayanıyor.
Döviz büroları, altın, kripto paralar, paravan şirketler ve şeffaf olmayan deniz taşımacılığı ağları İran'ın yaptırımları aşmasına yardımcı oluyor.
ABD'nin son stratejisi, yabancı aracılar açısından maliyeti yükselterek bu yöntemleri zorlaştırmayı amaçlıyor. Yeni önlemler İran açısından hassas bir dönemde geliyor.
ABD'nin, İran petrol sevkiyatını sekteye uğratma çabaları sürerken ülkenin petrol ihracatı sert biçimde geriledi. İran petrolünün başlıca müşterisi Çin'e yapılan sevkiyat, Temmuz ayında günlük 823 bin varilken Ağustos'ta yaklaşık 534 bin varile düştü. Bu miktar yılın daha önceki döneminde yaklaşık 1 milyon 580 bin varile kadar çıkmıştı.
Reuters haber ajansının resmi verilere dayandırdığı bilgilere göre İran'da gıda fiyatları Temmuz ayında geçen yılın aynı dönemine kıyasla yaklaşık yüzde 128 arttı.
İran para birimi o kadar değer kaybetti ki gayrimenkul ve otomobil satışları dahil birçok işlem artık ABD doları üzerinden yapılıyor. İlanlarda bile zaman zaman fiyatlar dolar cinsinden veriliyor.
İran'ın para ve mal akışını sürdürmek için dayandığı gayriresmi ağlar üzerindeki baskı artarken, yaptırımların ekonomik etkisi gündelik yaşamda da daha görünür hale geliyor.
Yükselen enflasyon İranlı işletmeleri vuruyor
Ekonomik baskı sıradan işletmelerde giderek daha görünür hale geliyor.
Başkent Tahran'da yapı malzemeleri satan bir işletmeci DW'ye, enflasyonun öylesine ağırlaştığını, bazı durumlarda malları elde tutmanın satmaktan daha kârlı hale geldiğini söylüyor:
"Bir ürünü depomda bir ay tutarsam, fiyatı bugün satarak elde edeceğim kârdan daha fazla artabiliyor."
Aynı zamanda taş kesme işi de yapan işletmeci, eski sözleşmeleri yerine getirmenin giderek daha zorlaştığını belirtiyor:
"Çünkü birkaç hafta sonra yerine alınacak malzemenin fiyatı çok daha yüksek olabiliyor. Fiyatları artırmak da kolay bir çözüm değil. Fiyatı belli bir seviyenin üzerine çıkarırsam, kimsenin satın almaya gücü yetmiyor."
Kısıtlamalar özel şirketlerin tedarikçilere ödeme yapmasını, ham madde ithal etmesini ve istihdamı korumasını da güçleştiriyor.
DW'ye konuşan bir başka İranlı ticaret şirketi çalışanı, şirket çalışanlarının yüzde 70'inden fazlasının son altı ay içinde işten çıkarıldığını anlatıyor:
"Şirket çeşitli kişisel bakım ürünleri için ham madde ithal ediyor ve daha önce ödemelerini Birleşik Arap Emirlikleri'ndeki döviz büroları üzerinden gerçekleştiriyordu. Artık hiçbir döviz bürosu bizimle çalışmak istemiyor."
İran para biriminin dolar karşısındaki sert değer kaybı, hızla yükselen fiyatlarla birlikte işletmelerin maliyetlerini artırıyor ve ekonomik belirsizliği derinleştiriyor.
Yurt dışındaki İranlı işletmeler de baskı altında
Etkiler İran dışında faaliyet gösteren İranlı iş insanlarına da yayılıyor.
Dubai'ye taşınan İranlı bir iş insanı DW'ye, daha önce İran'da çeşitli kozmetik ve hijyen ürünleri markalarına sahip olduğunu anlattı. İthalat kısıtlamaları ve ham madde teminindeki zorluklar sonunda onu ülke dışına taşınmaya zorladı.
Dubai'de işler daha kolay yürüyordu. Ancak savaşın ardından durum değiştiğini söylüyor:
"Bugünlerde İran pasaportuna sahip olmak neredeyse her işlemi daha zor hale getiriyor."
İranlı girişimcilerin bankaların hesaplarını açık tutup tutmayacağı ya da oturum kurallarının sıkılaştırılıp sıkılaştırılmayacağı konusunda giderek daha fazla belirsizlik yaşadığını belirtiyor:
"İstikrarın olmadığı ve geleceğin belirsiz olduğu bir ortamda gerçekten iş yapamazsınız."
İranlı girişimcilerin önemli merkezlerinden Dubai de bölgedeki savaş ve ticari belirsizliklerden etkileniyor.
Yeni yaptırımlar Tahran'ın tutumunu değiştirir mi?
Londra'da yaşayan siyasal ekonomi yorumcusu Alireza Salavati, ABD'nin yeni önlemlerinin İran'ın temel stratejisinde köklü bir değişiklik yaratacağı konusunda kuşkulu.
DW'ye konuşan Salavati, İran'ın zaten başlıca sektörlerinin çoğunda yaptırımlara tabi olduğunu vurguluyor:
"Yeni kısıtlamaların tamamen yeni ekonomik baskı araçları oluşturmaktan çok mevcut ağlara yönelik yaptırımların uygulanmasını genişletmesi bekleniyor. Başlıca etkileri muhtemelen psikolojik olacak ve enflasyon beklentilerini daha da güçlendirecek."
Salavati ayrıca ekonomik baskının, geleneksel olarak daha ılımlı siyasete alan açan geriye kalan orta gelirli ve profesyonel kesimleri de zayıflatabileceği uyarısında bulunuyor:
"Baskı, hızlı bir siyasi değişimi tetiklemek yerine kutuplaşmayı derinleştirebilir ve devleti zaten sınırlı olan sübvansiyonları ve sosyal yardımları daha da azaltmaya yöneltebilir."
Kayıt dışı ekonomi büyüyecek mi?
Ortada bir başka paradoks daha var. Washington resmî finans kanallarını ne kadar kısıtlarsa, gayriresmî kanallar geliştirme teşviki de o kadar güçleniyor.
İran'ın yaptırımlar altında şekillenen ekonomisi zaten karmaşık aracı ağları, kripto para transferleri, paravan şirketler, nakit işlemler ve gayriresmi döviz piyasaları oluşturmuş durumda.
Salavati, bir kanalın kapatılmasının işlemleri durdurması anlamına gelmediğini, ancak maliyetlerin artmasına neden olabileceğini kaydediyor:
"Daha geniş çaplı sonuç muhtemelen dönüştürücü olmaktan çok yıpratıcı olacak. Bunun sonucunda daha büyük ve daha az denetlenebilen bir kayıt dışı ekonomi ortaya çıkabilir."
Yeni yaptırımlar Tahran'ın ticareti finanse etmesini, döviz elde etmesini ve mevcut ekonomik ağlarını sürdürmesini zorlaştırabilir. Ancak ilk aşamadaki yük, savaşın neden olduğu aksaklıklar ve aşırı enflasyonla zaten mücadele eden şirketlerin, çalışanların ve hanelerin üzerine biniyor.
ABD'nin baskısının İran yönetiminin tutumunu değiştirip değiştirmeyeceği ise belirsizliğini koruyor.
